De Zandmotor bestaat tien jaar. Voor Rijkswaterstaat reden om zich af te vragen of het kunstmatige schiereiland voor de kust bij Ter Heijde een succes is. Het liet daartoe een onafhankelijke beleidsevaluatie uitvoeren. Conclusie: de Zandmotor wordt grotendeels gezien als een succesverhaal. Kanttekening: de beleidsdoelen van de Zandmotor zijn breed en algemeen geformuleerd en concrete streefcijfers ontbreken, dus kan in feite niet worden bepaald of doelen zijn gehaald. 

Dat 'harde streefcijfers' ontbreken past bij het gebied, aldus Rijkswaterstaat. De Zandmotor, bedacht vanuit de ontwerpfilosofie 'Building with Nature', is een dynamisch gebied dat bovendien ook nog lang niet ‘klaar’ is: het blijft de komende decennia in ontwikkeling. Onder invloed van golven, stroming en wind verplaatst het zand zich langs de kust, in noordelijke en zuidelijke richting.

Onderzoeks- en adviesbureau Rebel voerde de beleidsevaluatie uit. Het bestudeerde documenten uit onder meer het monitoring- en evaluatieprogramma van de Zandmotor (MEP) en nam interviews af met betrokkenen. De meeste mensen gaven aan, met de kennis van nu, weer een Zandmotor aan te willen leggen, staat in de evaluatie. “Eén van de belangrijkste succesfactoren is dat de dynamiek en onzekerheid van de Zandmotor zijn gerespecteerd en er van tevoren niet te veel is gestuurd op resultaten.”

Verder is de Zandmotor een voedingsbodem gebleken 'voor brede kennisopbouw over innovatieve, zandige oplossingen'. De goedwerkende combinatie van monitoring en wetenschappelijk onderzoek droeg daar aan bij, aldus de evaluatie.

Oplossing
De Zandmotor is in 2011 aangelegd door 21,5 miljoen kubieke meter zand op te spuiten. De omvangrijke zandsuppletie werd uitgevoerd voor de Delflandse kust, waarvan de kustverdediging in 2010 al op orde was gebracht met een duinversterking.

De Zandmotor was dus geen kustversterking, maar gold als mogelijke oplossing voor kustonderhoud op langere termijn, in het kader van de zeespiegelstijging. Het werd daarom ook als een pilot gezien. Ook werd met het zandige schiereiland, inclusief lagune en duinmeer, invulling gegeven aan de behoefte aan meer recreatiegebied in het zuidelijk deel van de Randstad. 

Bij aanleg was de verwachting dat de Zandmotor een levensduur had van 20 jaar. Inmiddels wordt ervan uitgegaan dat de motor veel langer meegaat. “Op de lange termijn zal een min of meer gladde kustlijn ontstaan, maar dat duurt nog zeker een aantal decennia.” 

Beleidsdoelen
Het succes van de Zandmotor hangt samen met de drie beleidsdoelen die bij aanvang van de pilot zijn bepaald: 

1. Vergroten van de kustveiligheid op lange termijn;
2. Toevoegen van natuur- en recreatiegebied;
3. Ontwikkelen van kennis en innovatie voor kustbeheer- en onderhoud.

Er kwam na aanleg een vierde doel bij:

4. Verzamelen van informatie om de Zandmotor goed te kunnen beheren. 

Uit de evaluatie blijkt dat de bijdrage van de Zandmotor aan kustbescherming op lange termijn er is. In de afgelopen tien jaar is er 5 miljoen kuub zand verplaatst naar de omliggende kust. De zandbank is als gevolg daarvan flink uitgerekt: van 2,5 naar 5 kilometer.

Er is voorts sprake 'van zo’n 500 meter kustteruggang', gemeten op het punt van de Zandmotor dat het verst in zee ligt. In de eerste drie jaar van de Zandmotor was de erosie het sterkst. En dan vooral in de wintermaanden, tijdens stormen, aldus de evaluatie. “Uit analyses blijkt dat vooral golven een belangrijke invloed hebben op de verspreiding van het zand.” 

De ontwikkeling van nieuwe duinen viel tot 2016 tegen. "Een belangrijke reden is dat veel opstuivend zand op weg naar de duinen wordt ‘gevangen’ door de twee grote wateren op de Zandmotor: de lagune en het duinmeer." De groei van nieuwe duinen (met een volume van 700.000 kubieke meter) werd pas de afgelopen jaren zichtbaar. De verwachting is dat het komende decennium de duinvorming versneld verder gaat. 

Inspiratie
De Zandmotor heeft voorts bijgedragen aan kennis en innovatie in kustonderhoud en vormt een inspiratie voor andere kustbeschermingsprojecten, zo wordt gesteld. “Door combinatie van uitgebreide monitoring en wetenschappelijke onderzoeksprogramma’s is veel kennis opgedaan, die bij andere kustbeschermingsprojecten van pas komt.” Naast het tienjarige monitoringsprogramma MEP liepen er twee wetenschappelijke onderzoeksprogramma’s (NEMO 24 en NatureCoast 25) waar TUDelft, Universiteit Utrecht, Universiteit Twente, Wageningen Universiteit, VU Amsterdam en het Netherlands Institute for Ocean Research (NIOZ) bij betrokken waren. 

Vanwege de gelimiteerde lokaties waar een zandmotorachtige oplossing kansrijk is, is de exportwaarde beperkt - er is nergens ter wereld een in omvang en complexiteit vergelijkbaar project van de grond gekomen. Maar de pilot is wel een inspiratiebron die een impuls geeft aan ‘een nieuwe manier van denken over zandige strategieën’, aldus de evaluatie. Zo heeft de Zandmotor een aanjagende rol gehad voor projecten zoals Hondsbossche Duinen en Amelander Zeegat en de zandsuppletie bij Bacton in Engeland. "Uit gesprekken blijkt dat de Zandmotor niet alleen een inspiratie, maar ook een voorwaarde is geweest voor de Bacton-zandsuppletie."

Buiten kijf
Dat de Zandmotor aantrekkelijke ruimte voor natuur en recreatie heeft toegevoegd aan het Delflandse landschap staat buiten kijf, aldus de evaluatie. “Het gebied herbergt een grote omvang en diversiteit aan bodemdieren en is een trekpleister voor verschillende soorten kustvogels.” De ontwikkeling van vegetatie en vestiging van broedvogels is echter beperkt. 

Recreatie, een andere functie van het gebied, legt druk op de Zandmotor als natuurgebied. Zo schaden het gemotoriseerd verkeer en schoonmaakactiviteiten de ontwikkeling van vegetatie en duinen en zorgen recreanten (vooral met honden) voor te veel verstoring. “Er is een behoefte aan voortzetting van de beheerafspraken en een centrale beheerstrategie”, aldus het adviesbureau in zijn evaluatie. 

Het bureau komt ook met aanbevelingen. Zo moet er onder meer een visie komen voor de periode na de Zandmotor als die op termijn verdwijnt. Rijkswaterstaat en de provincie Zuid-Holland moeten hier het voortouw innemen, aldus het adviesbureau.

Zandmotor infographic 1200 Zandmotor infographic van Rijkswaterstaat

 

MEER INFORMATIE
Beleidsevaluatie Zandmotor 2021 (PDF)
Bevindingen uit het Monitoring- en Evaluatie Programma (PDF)
Onderzoek naar de economische en sociale meerwaarde van de Zandmotor (PDF)
H2O Actueel: Aanleg zandmotor bij Britse Norfolk (Bacton) van start: 'Dit is de opmaat tot meer'
H2O Vakartikel: Effecten en kosten van Bouwen met de Natuur-projecten

Voor het reageren op onze artikelen hebben we enkele richtlijnen. Klik hier om deze te bekijken.

Het kan soms even duren voor je reactie online komt. We controleren ze namelijk eerst even.

Typ uw reactie hier...
Cancel
You are a guest ( Sign Up ? )
or post as a guest
Loading comment... The comment will be refreshed after 00:00.
  • This commment is unpublished.
    Bert Barnhoorn · 5 months ago
    De zandmotor is eigenlijk een eerste opvulling/uitbreiding van het land tussen de pieren van de Scheveningse haven en die van de tweede Maasvlakte. Dat is een langzaam en zeer politiek proces. De realiteit van de zandmotor verandert heel langzaam het denken hier over. De zandmotor heeft de tijd. Zoals in de beschrijving staat denkt men in termen van de 'komende decennia'. Een lange periode van gewenning. Uiteindelijk zal het er dus van komen. Ik ben daar overigens niet op tegen!
  • This commment is unpublished.
    Rut · 1 years ago
    De inwaai van zand naar het achterliggende duin is grotendeels beperkt door het dikke schelppakket wat op veel plekken ligt.
  • This commment is unpublished.
    Hans Middendorp · 1 years ago
    Wat ontbreekt in de evaluatie: het effect van al dat extra zandtransport langs de kust op larven en andere kleine levensvormen, die mogelijk met al dat extra zand in botsing komen. De conclusie dat de zandmotor "aantrekkelijke ruimte voor natuur heeft toegevoegd" wil nog niet zeggen dat de zandmotor ook "goed is voor de natuur". Natuurlijk landen er vogels op een nieuwe habitat. Leuk om te zien, maar waarom is dat goed voor de natuur? Hier had de discussie wel iets kritischer kunnen zijn. De toevoeging: "buiten kijf" vind ik voorbarig.
  • This commment is unpublished.
    Hans Middendorp · 1 years ago
    Ik vind het nogal een onthutsende kanttekening: "de beleidsdoelen van de Zandmotor zijn breed en algemeen geformuleerd en concrete streefcijfers ontbreken, dus kan in feite niet worden bepaald of doelen zijn gehaald". Dan berust de kwalificatie "Grotendeels een succesverhaal" toch grotendeels op onderbuikgevoel?
    • This commment is unpublished.
      Jaap · 1 years ago
      Soms doe je iets waarvan je vooraf niet kan inschatten wat het gevolg, is, dan zie je al die positieve effecten en maar weinig negatieve effecten. Dan is het toch een succesverhaal?
      Ga er gewoon eens heen en kijk voor jezelf wat een succes het is ipv vanaf achter je scherm teksten zitten te beoordelen.
      • This commment is unpublished.
        Hans Middendorp · 1 years ago
        Soms heb je geluk. "En zonder geluk vaart niemand wel", zei mijn vader altijd. Maar wat is nou het succes? Dat als je een grote hoeveelheid zand voor het strand legt, dat dat dan langzaam erodeert en zich verspreidt langs de Noordzeekust? Welke grote wetenschappelijke vraag is nu opgelost dankzij dit experiment? En: verbruik je op deze manier nou méér of juist minder zand uit de Noordzee dan bij reguliere zandsuppletie?
(advertentie)

Laatste reacties op onze artikelen

@Hans Middendorp AWPHans, het water van kleinere buien wordt dan ook vast gehouden. Ik vind dit een mooie ingreep, die meteen ook mogelijkheden biedt om de kleine waterkringloop te herstellen. Mits dat er naast de slootjes meerjarig oogstbaar/eetbaar groen wordt geplaatst, dat helpt dan weer met verdamping waardoor de temperatuur daalt juist door de verdamping. De regentrigger bij herstel van de kleine waterkringloop, waardoor die buien zich niet meer samenpakken maar gelijkmatig verdeelt uitregenen ook achter de veluwe op de hoge zandgronden. Oogstbaar is b.v. voederbomen als veevoer.
Mooie studie en uitkomsten die goed passen met wat je zou verwachten. Maar... er is gerekend met hoosbuien van 60 mm in één uur. Dan snap ik dat afstroming over het oppervlak plaats vindt. Maar negentig procent van de buien is minder dan 10 of 20 mm en dan is er gewoon inzijging van hemelwater in de bodem en helemaal geen oppervlakkige afstroming. Hoosbuien komen weliswaar steeds vaker voor, maar zijn toch vooral zeer plaatselijk. Het kan dus jaren duren voor een bepaald perceel door een hoosbui wordt getroffen. Toch?
Bedankt voor deze aanvullende opinie op ons artikel. Wij hebben als auteurs vanuit TAUW en HDSR uw opinie met interesse gelezen en willen graag een reactie geven.
De aanleiding van het onderzoek waren klachten die HDSR ontving van omwonenden over overstortlocaties. Naast een feitelijke weergave van de situatie van de watergang en de ecologische toestand, was de beleefwaarde van omwonenden een belangrijke component in het onderzoek. We hebben er voor gekozen het onderzoek en artikel verder neutraal te houden en onze mening als onderzoekers en initiator van het onderzoek buiten beschouwing te laten.
Natuurlijk zijn wij het met u eens dat doekjes en vuil in het water onwenselijk zijn. In het uitgebreidere online artikel gaan we wel in op de nodige verbeterpunten om effecten die nu buiten het onderzoek zijn gevallen, beter in beeld te krijgen. Daaronder benoemen wij ook een manier om de hoeveelheid doekjes en vuil in het water beter te monitoren.
Uw grootste zorg over dat we geen heftige zomerse onweersbui in het onderzoek meenemen, erkennen wij. De zomer van 2021 was niet extreem warm, waardoor de zuurstofloosheid na een overstort niet direct heeft geleid tot vissterfte. Hierdoor lijkt het alsof het effect beperkt is. Maar we zien wel dat overstorten gedurende de zomer tot zuurstofarme condities leiden. Dit is ecologisch gezien zeer onwenselijk.
Dat dit niet direct naar voren komt in de titel, is een keuze. Daarin is de aanleiding van het onderzoek als uitgangspunt genomen, wat heeft geleid tot een onverwacht inzicht: namelijk dat omwonenden van de onderzochte locaties over het algemeen beperkt hinder ondervinden van overstorten. Dit betekent dus niet dat er geen effect is.
Dag Cees,
In dit vakartikel staan een aantal fouten. Er wordt bij het voorbeeld aangegeven dat de berekeningen zijn voor het pompstation Terwisscha (provincie Groningen)! Prov. Groningen zal wel kloppen, maar dus niet Terwisscha, maar een winning van 6,5 mln m3 per jaar en met een complexe ondergrond t.a.v. de hydraulische weerstand afdekkend pakket zoals wordt weergegeven in figuur 2 (artikel). Ook in figuur 2 staat in de tekst dat deze geldt voor de Verlagingslijnen stijhoogte(!!) en GHG, maar het onderschrift bij figuur 2 geeft aan de zomersituatie!!!
Mijn grijze haren gaan recht overeind staan bij deze hydrologische fouten. Of heb ik het mis? Terecht geeft Willem Zaadnoordijk aan dat over dit onderwerp veel discussie in het verleden is geweest, maar ik zie nu wel een aanpak met behulp van een numerieke rekenmethode! Wat ik wel mis in het vakartikel is bijv. het effect van de bodemkaart, de grondwateraanvulling (zomer/winter) en de veranderende elastische berging in de ondergrond in droge of natte weerjaren, maar dat zal allemaal wel via de relatie uit figuur 1 in de berekeningen zijn meegenomen.

Zelf reageren? Dat kan onder alle artikelen met een Mijn H2O/KNW account.

Aanmelden voor H2O Nieuws
Ontvang twee keer per week het laatste waternieuws in je mailbox!