Rechtvaardigheid krijgt steeds meer aandacht in klimaatbeleid. Maar er bestaan veel verschillende visies op rechtvaardigheid. KWR heeft een hulpmiddel, een kaleidoscoop, ontwikkeld dat deze visies samenbrengt.
Download hier de pdf van dit artikel
Geschreven door Sabrina Keinemans, Fabi van Berkel, Katja Barendse (KWR)
In 2023 pleitte de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) dat rechtvaardigheid, net als doelmatigheid en rechtmatigheid, een pijler moet zijn van klimaatbeleid en de daarmee gepaard gaande transities [1]. Ook voor de watersector is rechtvaardigheid een belangrijk thema. Schoon water is een goed dat niet ongelimiteerd beschikbaar is. Toenemende droogte, te snelle waterafvoer, toenemend watergebruik, vervuiling en verzilting maken dat kwaliteit en beschikbaarheid van water onder druk staan.
Er is een transitie nodig om het watersysteem klimaatrobuust te maken. Dat vraagt om keuzes die grote impact hebben op de samenleving. Deze keuzes gaan in grote mate over rechtvaardigheid, want wat is een rechtvaardige verdeling van water in tijden van schaarste? Wat is een eerlijke prijs voor drinkwater? En zijn er individuen of groepen die onevenredig geraakt worden door risico's en stijgende kosten van vervuiling?
KWR onderzoekt voor welke uitdagingen de watersector staat als het gaat om rechtvaardigheid. Daarbij ontwikkelden de onderzoekers een hulpmiddel voor het zoeken naar antwoorden daarop. Het doel hiervan is om rechtvaardigheid stevig te verankeren als een van de pijlers onder de watertransitie.
Onderzoeksopzet
Rechtvaardigheid is een concept dat de laatste tijd een opleving beleeft in de context van klimaat- en milieuvraagstukken. Daarbij wordt vaak teruggegrepen op klassieke benaderingen van rechtvaardigheid. In het KWR-onderzoek zijn deze bestaande benaderingen van rechtvaardigheid onder de loep genomen. Theoretische benaderingen van rechtvaardigheid uit de literatuur over klimaatrechtvaardigheid zijn geïnventariseerd en beschreven. Vervolgens zijn ze besproken in workshops met professionals uit de drinkwatersector. Daarbij is ook geïnventariseerd welke spanningsvelden professionals signaleren als het gaat om een rechtvaardige watersector. De benaderingen van rechtvaardigheid bleken daarbij een lens die helpt om (dreigend) onrecht in de watertransitie op het spoor te komen.
In dit artikel wordt ingezoomd op het conceptueel kader dat op basis van het onderzoek is ontwikkeld. Het literatuuronderzoek heeft geresulteerd in een caleidoscoop van rechtvaardigheid: een kader dat taal en perspectieven aanreikt die behulpzaam kunnen zijn bij de dialoog over rechtvaardigheid in de watersector. Deze caleidoscoop wordt in dit artikel gepresenteerd.
Vormen van rechtvaardigheid
In publicaties over (klimaat)rechtvaardigheid worden diverse vormen van rechtvaardigheid onderscheiden. In het eerder genoemde WRR-rapport bijvoorbeeld, wordt gesproken over verdelende, procedurele, erkennende en vergeldende vormen van rechtvaardigheid. Met deze vier is de lijst echter niet compleet. Er zijn veel meer onderscheidingen te maken (zie voor een uitgebreide schets van diverse vormen van rechtvaardigheid [2]).
Niet alleen bestaan er diverse vormen van rechtvaardigheid, ook daarbinnen is een diversiteit aan theorieën te vinden. Over verdelende rechtvaardigheid zijn bijvoorbeeld verschillende opvattingen terug te vinden in de literatuur.
Dit maakt de klimaatrechtvaardigheidsliteratuur heel rijk en divers, maar ook complex. Dit is terug te zien in onderzoek dat zich specifiek richt op rechtvaardigheid in de watersector. Daarin wordt een grote diversiteit aan rechtvaardigheidsconcepten gebruikt [3].
Hier zijn meerdere mogelijke verklaringen voor. Wat meespeelt is dat rechtvaardigheid een ethisch concept is. De bruikbaarheid en relevantie van een theorie van rechtvaardigheid kan dus niet op basis van empirisch onderzoek worden vastgesteld. Weliswaar is er empirisch onderzoek mogelijk naar opvattingen van professionals en burgers over (klimaat)rechtvaardigheid, maar deze opvattingen hoeven niet op één lijn te liggen en het WRR-onderzoek laat zien dat ze ook contextafhankelijk zijn [1].
Om de complexiteit van theorieën over klimaatrechtvaardigheid toch hanteerbaar te maken voor een rechtvaardig beleid in de watersector, heeft KWR de caleidoscoop van rechtvaardigheid ontwikkeld.
Samenhang tussen vormen van rechtvaardigheid
De caleidoscoop heeft als uitgangspunt dat de diverse perspectieven op rechtvaardigheid in samenhang een completer beeld geven van wat rechtvaardigheid kan betekenen in de watertransitie. Niet alle benaderingen worden in dit artikel beschreven. Een korte beschrijving van twee vormen van rechtvaardigheid illustreert echter waarom het belangrijk is om ze in onderlinge samenhang te zien.
Verdelende rechtvaardigheid gaat bijvoorbeeld over de vraag hoe een samenleving met schaarste omgaat. De vraag ‘hoe verdelen we het water in tijden van schaarste?’ is een typische verdelingsvraag.
Er zijn diverse criteria of argumenten mogelijk om tot een eerlijke verdeling te komen. Men kan beargumenteren dat ieder mens evenveel recht heeft op water. Evengoed kan men echter beargumenteren dat bepaalde mensen – zieken bijvoorbeeld – een beetje meer of wellicht juist minder recht op water hebben dan anderen.
De vraag naar het juiste verdelingscriterium roept daarmee weer een nieuwe vraag op: wie bepaalt welk uitgangspunt de leidraad wordt voor de verdeling van water? Zieke en gezonde mensen zouden wel eens verschillende opvattingen kunnen hebben over verdelingscriteria. Daar komt de procedurele rechtvaardigheid in beeld. Deze gaat over de mate waarin mensen toegang hebben tot democratische processen in de samenleving. Wie mag meepraten over de vraag hoe met een schaars goed als schoon drinkwater wordt omgegaan? Procedurele rechtvaardigheid kan daarmee niet los worden gezien van verdelende vraagstukken.
Kortom: verschillende theoretische perspectieven op rechtvaardigheid vullen elkaar aan. Ze vestigen de aandacht op steeds andere aspecten van rechtvaardigheid. Dat is een eerste reden om de vormen van rechtvaardigheid in samenhang te zien.
Er is echter nog een argument om de perspectieven in samenhang te zien. Nancy Fraser stelt dat er weliswaar verschillende vormen van rechtvaardigheid onderscheiden kunnen worden, maar dat deze in de praktijk met elkaar samenhangen [4]. De recente verkiezing van Donald Trump tot president van de Verenigde Staten en de techgiganten die in zijn kielzog op het podium kwamen, laat zien dat wie geld heeft (verdelende rechtvaardigheid) ook gemakkelijker politieke inspraak krijgt (procedurele rechtvaardigheid). Verschillende vormen van onrechtvaardigheid zijn namelijk te herleiden tot dezelfde onderliggende mechanismen.
Dezelfde mechanismen die zorgen voor een ongelijke verdeling van geld, zorgen ook voor een ongelijke verdeling van macht. Het maken van indelingen – bijvoorbeeld in verdelende versus procedurele rechtvaardigheid - leidt ertoe dat deelbelangen tegen elkaar worden uitgespeeld. Vormen van onrecht moeten in hun samenhang worden gezien, zodat onderliggende mechanismen herkend en aangepakt kunnen worden.
De caleidoscoop van rechtvaardigheid
De diverse benaderingen van rechtvaardigheid die in de literatuur over klimaatrechtvaardigheid te vinden zijn, moeten dus in hun samenhang bekeken worden. Dat was ook het uitgangspunt voor het conceptueel kader van rechtvaardigheid voor de watersector. In dit kader vinden diverse benaderingen een plaats, waarbij ze zijn ingedeeld rond vier hoofdvragen:
Wat staat er op het spel bij een rechtvaardige watertransitie? Wat wringt er precies of waar strijden mensen om in een concreet watervraagstuk? Dat kan om concrete goederen gaan, zoals water, maar bijvoorbeeld ook om inspraak in regels en procedures die geformuleerd worden, zoals de verdringingsreeks voor het gebruik van waterbronnen.
Voor wie moet die transitie rechtvaardig zijn? Welke actoren tellen eigenlijk mee bij het maken van afwegingen? Wiens belang telt als relevant? Wordt het belang van natuur bijvoorbeeld meegewogen in het zoeken naar nieuwe drinkwaterbronnen? En hoe zwaar weegt dat dan?
Hoe denken we over rechtvaardigheid in de watertransitie? Hiermee worden de normatieve uitgangspunten bedoeld die leidend zijn bij het maken van afwegingen. Het gaat om wereldbeelden en opvattingen die tot uitdrukking komen in sectorale normen, zoals ‘de vervuiler betaalt’; ‘drinkwater is te goedkoop’; ‘ieder mens heeft recht op voldoende schoon water’.
Waarom moet de watersector rechtvaardig zijn? Er zijn diverse motivaties mogelijk voor klimaatrechtvaardigheid. In zijn onderzoek stelt de WRR bijvoorbeeld dat ervaren rechtvaardigheid een belangrijke factor is in de acceptatie van klimaatbeleid door burgers [1]. Hierbij wordt aandacht voor rechtvaardigheid gemotiveerd doordat het iets anders oplevert, bijvoorbeeld draagvlak. Hoewel draagvlak voor klimaatinterventies natuurlijk belangrijk is, schuilt er een risico in als rechtvaardigheid instrumenteel wordt benaderd. Het risico is dat bij het bereiken van draagvlak, ook de aandacht voor rechtvaardigheid weer verdwijnt.
Het kader dat het resultaat is van dit onderzoek, is daarmee als het ware een caleidoscoop waarvan de diverse kleuren symbool staan voor verschillende invalshoeken om over rechtvaardigheid na te denken (zie afbeelding 1). Binnen die invalshoeken kan gebruik worden gemaakt van diverse theorieën van rechtvaardigheid om vraagstukken of overwegingen op het spoor te komen. Samen bieden ze een veelkleurig perspectief dat als lens kan dienen om naar de watertransitie te kijken. Een lens die de ethische aspecten van die vraagstukken duidelijk laat oplichten en die ook benut kan worden om bij lastige kwesties tot weloverwogen besluiten te komen.
Voor wie meer wil weten over de theorieën die aan de caleidoscoop ten grondslag liggen: een samenvatting hiervan is beschikbaar bij KWR [5]. Begin 2026 wordt ook een uitgebreid rapport opgeleverd met de caleidoscoop en de resultaten van de workshops en interviews over (on)rechtvaardigheden in de watersector.
Afbeelding 1. Caleidoscoop van rechtvaardigheid
In de theorieën die ten grondslag liggen aan de caleidoscoop is een tweedeling te herkennen. Enerzijds zijn er benaderingen die ervan uitgaan dat er universele, of op zijn minst algemeen geaccepteerde richtlijnen te formuleren zijn om tot rechtvaardig waterbeleid te komen. Anderzijds zijn er benaderingen die benadrukken dat richtlijnen altijd in een specifieke context en onder invloed van specifieke machtsstructuren tot stand komen [6]. De caleidoscoop sluit aan bij de laatste benadering. Het is geen normatief toetsingskader om na te gaan of aan bepaalde normen voor rechtvaardigheid is voldaan.
De caleidoscoop kan wel gebruikt worden om te toetsen of in een concreet vraagstuk met diverse aspecten van rechtvaardigheid rekening is gehouden. Vandaar de metafoor: draaien aan de caleidoscoop kan soms een heel ander licht op een kwestie werpen.
Actorschap
Over rechtvaardig waterbeheer moet echter niet alleen worden nagedacht, het is ook iets dat in praktijk moet worden gebracht. Uit dit onderzoek bleek dat dit lastig kan zijn. Drinkwaterprofessionals twijfelen soms bijvoorbeeld of er wel echte keuzes worden gemaakt in de omgang met schaars (schoon) water. Dit raak aan de rollen die diverse mensen en organisaties hebben in het realiseren van rechtvaardigheid [7].
Professionals, bestuurders en burgers zijn allemaal in een andere hoedanigheid en met een andere verantwoordelijkheid betrokken bij een rechtvaardige watertransitie. Daarbij kan een onderscheid worden gemaakt tussen algemene verantwoordelijkheden die iedereen heeft, en speciale verantwoordelijkheden die samenhangen met een specifieke status. Iedereen die in Nederland woont heeft bijvoorbeeld de algemene verantwoordelijkheid om zorg te dragen voor de leefomgeving, en geen afval in bossen of oppervlaktewater te dumpen. Het is echter de specifieke verantwoordelijkheid van Buitengewone Opsporingsambtenaren (BOA’s) om toe te zien op naleving daarvan, en van drinkwaterbedrijven om water te zuiveren, zodat het geschikt wordt voor consumptie.
De mate van toewijding die mensen ervaren in relatie tot rechtvaardigheid, is eveneens belangrijk om rechtvaardigheid te realiseren. Eigenlijk gaat het hier weer om de ‘waarom’ vraag uit de caleidoscoop. Sommige personen of organisaties hebben geen formele verantwoordelijkheid om rechtvaardigheid te realiseren, maar zijn daar wel enorm aan toegewijd uit een intrinsieke motivatie. Ook deze partijen kunnen een belangrijke rol spelen in het bevorderen van rechtvaardigheid: denk aan organisaties als bijvoorbeeld Greenpeace.
De mate waarin mensen formele verantwoordelijkheid hebben, in combinatie met hun toewijding aan rechtvaardigheid, beïnvloedt hun rol in het realiseren van rechtvaardigheid. Het herkennen en beïnvloeden van deze rollen is minstens zo belangrijk als het nadenken over toetsingskaders voor een rechtvaardige watertransitie. Weten wat het juiste is, is immers nog niet hetzelfde als het juiste doen.
Conclusie
Op basis van literatuuronderzoek en workshops met drinkwaterprofessionals is een conceptueel kader over rechtvaardigheid ontwikkeld. Het kader biedt taal en perspectieven waarmee onrecht in de watersector herkend kan worden, maar dat ook gebruikt kan worden om weloverwogen tot actie te komen. Het kader is echter niet voldoende om voornemens in de praktijk te brengen. Daarvoor is het nodig om de rolinvullingen van diverse actoren in het vraagstuk te bestuderen en begrijpen. Dat biedt mogelijk aanknopingspunten voor vervolgonderzoek.
Vervolg
De diversiteit aan rechtvaardigheidsperspectieven laat zien dat er geen kant-en-klaar antwoord is op de vraag naar een rechtvaardige watertransitie. De caleidoscoop kan echter behulpzaam zijn om bij concrete transitievraagstukken afwegingen te maken over rechtvaardigheid. De vervolgstap in dit onderzoek richt zich op deze concrete vraagstukken. In zes interviews en workshops met drinkwaterprofessionals worden de grootste spanningsvelden besproken als het gaat om (on)rechtvaardigheid in de watersector. Daarbij komen zowel de ‘wat, wie, hoe en waarom’-vragen van het vraagstuk aan de orde, als de rollen die diverse actoren erin spelen. Van deze spanningsvelden worden visuele weergaven gemaakt, die ingezet kunnen worden om ieder een passende rol in de bestrijding van onrecht in de watersector te geven.
Samenvatting
Rechtvaardigheid krijgt steeds meer aandacht in klimaatbeleid. Maar er bestaan, ook in de literatuur over waterbeheer, veel verschillende visies op rechtvaardigheid. KWR heeft een hulpmiddel ontwikkeld dat deze visies samenbrengt. Deze caleidoscoop van rechtvaardigheid kan bij een concreet vraagstuk gebruikt worden om na te gaan of rekening gehouden is met diverse rechtvaardigheidsafwegingen.
REFERENTIES
1. Hulscher, S. et al. (2023). Rechtvaardigheid in klimaatbeleid. Over de verdeling van klimaatkosten (WRR Rapport, Issue 106).
2. Gupta, J. et al. (2023). ‘Earth system justice needed to identify and live within Earth system boundaries’. Nature Sustainability, 6(6), 630-638. https://doi.org/10.1038/s41893-023-01064-1
3. McKee, E. (2025). ‘Procedural Justice in Water Management: A Review’. Water, 2025(17), Article 1987.
4. Fraser, N. (1998). Social justice in the age of identity politics: redistribution, recognition, participation. (Discussion Papers / Wissenschaftszentrum Berlin für Sozialforschung, Forschungsschwerpunkt Arbeitsmarkt und Beschäftigung, Abteilung Organisation und Beschäftigung, 98-108). Berlin: Wissenschaftszentrum Berlin für Sozialforschung gGmbH.
https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:0168-ssoar-126247
5. Keinemans, S., Barendse, K., Berkel, F. van (2025). Kaleidoscopisch kijken: Rechtvaardigheid als pijler voor de watersector. KWR. https://sway.cloud.microsoft/hiMGPHBNjMsxVY1b?ref=Link&loc=play
6. Zwarteveen, M. Z., & Boelens, R. (2014). ‘Defining, researching and struggling for water justice: some conceptual building blocks for research and action’. Water International, 39(2), 143-158. https://doi.org/10.1080/02508060.2014.891168
7. Hickey, C., Meijers, T., Robeyns, I., & Timmer, D. (2021). ‘The agents of justice’. Philosophy Compass, Article e12770.
