Water is een cruciale factor in het beperken van hittestress in steden, zowel vanwege het verkoelende effect als vanwege de bijdrage aan de beleving, aantrekkelijkheid en het onderhoud van deze locaties. Onderzoek in Rotterdam toont aan dat veel locaties verkoeling bieden, maar dat comfort en gebruiksvriendelijkheid vaak verbetering behoeven.
Download hier de pdf van dit artikel.
Geschreven door Rick Heikoop, Lilian Kafa (Hogeschool Rotterdam, Rotterdams Hittelab), Eduard Schoor (Rotterdams Hittelab, gemeente Rotterdam)
Klimaatverandering, verstedelijking en het verdwijnen van groen vergroten zowel hittestress als wateroverlast. Tijdens hittegolven blijven steden door het hitte-eilandeffect langer warm dan hun omgeving [1]. De hitte die in de stad blijft hangen, vergroot de kans op hittestress en gezondheidsklachten [2]. Onderzoek wijst uit dat hoge temperaturen samenhangen met gezondheidsrisico’s en hogere sterfte, vooral in sterk versteende wijken en gebieden met weinig schaduw en ventilatie [3]. Voor Rotterdam wordt verwacht dat lichte zomerbuien zullen afnemen en dat de kans op grotere neerslaghoeveelheden in een uur sterk zal toenemen. Langdurige droogte in de zomer zal toenemen en het aantal dagen met temperaturen boven 30 °C in 2050 verviervoudigt volgens de KNMI’23-scenario’s [4], [5]. De gevolgen van klimaatverandering vragen om gerichte maatregelen. Met het klimaatadaptatieprogramma Rotterdams Weerwoord bereidt Rotterdam zich voor op deze extreme weersomstandigheden. Naast thema’s als wateroverlast, overstroming, grondwater, bodem en droogte richt het programma zich ook op hitte. Maatregelen tegen hitte, zoals water, groen, parken, groene gevels en daken, zijn sterk afhankelijk van voldoende waterbeschikbaarheid.
Het Rotterdamse klimaatadaptatieprogramma zet volop in op vergroening, schaduw en andere maatregelen om het thermisch comfort in de stad te verbeteren [6]. Voor effectieve koele plekken zijn niet alleen verkoelende voorzieningen nodig, maar ook een aantrekkelijke en toegankelijke inrichting die aansluit bij de wensen van bewoners [7], [8]. Koele plekken in de stad zullen in de toekomst steeds belangrijker worden, omdat warme periodes langer zullen duren en de temperaturen hoger zullen zijn.
De koele kaart
De website van het Rotterdams Weerwoord bevat een kaart met koele plekken (zie afbeelding). De Koele Kaart bevindt zich echter nog in een ontwikkelfase en standaard ontwerpeisen voor koele plekken ontbreken. Subjectieve voorkeuren voor een koele verblijfsplek variëren per leeftijd en culturele achtergrond, en worden mede bepaald door psychologische en sociale factoren [9]. Objectieve koeltefactoren dragen direct bij aan verkoeling en zijn afhankelijk van de beschikbaarheid van water, ruimtelijke structuur van het groen, de omvang, dichtheid en het type vegetatie en de positie ten opzichte van zon en wind [10]. Alleen vergroening volstaat niet. Naast de objectieve koeltefactoren, bepalen ook ontspanning, veiligheidsbeleving en visuele rust de beleving van een koele plek [6]. De huidige richtlijnen van de gemeente Rotterdam zijn zeer globaal en gebaseerd op eerder onderzoek naar richtlijnen voor koele plekken[11], [12]. Deze richtlijnen staan hieronder vermeld en plekken in de stad die aan deze eisen voldoen zijn weergegeven in afbeelding 1.
temperatuur < 35 °C (gemiddelde PET (Physiological Equivalent Temperature) tussen 12:00–18:00).
minimaal 200 m² aaneengesloten schaduwoppervlak
minimaal 10 meter afstand tot de rijbaan
openbaar toegankelijk en niet gelegen op smalle stroken
Vraagstelling van het onderzoek
Er zijn wel globale eisen, maar nog geen concrete richtlijnen die objectieve koeltefactoren combineren met subjectieve factoren die een koele plek aantrekkelijk maken. Groen en water spelen hierbij een belangrijke rol: water verhoogt zowel de verblijfskwaliteit als de kwaliteit van het groen. Inzicht in de gebruikersbeleving is daarom essentieel voor het ontwerp van koele plekken. De centrale vraag van dit onderzoek luidt: welke kenmerken van een koele plek bepalen zowel het objectieve thermische comfort als de subjectieve beleving?
Methoden
Om deze vraag te kunnen beantwoorden, is eerst onderzocht welke factoren het thermische comfort bepalen tijdens hete dagen: de objectieve koeltefactoren. De hittebeleving kan worden beïnvloed door subjectieve factoren, zonder dat de daadwerkelijke temperatuur verandert. Een literatuurstudie heeft 24 koeltefactoren opgeleverd. Van de 24 factoren uit de literatuur zijn er veertien te relateren aan water.
De nabijheid van open water verhoogt het ‘thermisch comfort’ door verdamping en door de beleving van water. De aanwezigheid van fonteinen en waterelementen met de mogelijkheid tot interactie, zoals mist, is een belangrijke koeltefactor.
De belangrijkste verkoelende factor blijft schaduw. Bomen en struiken creëren schaduw en hebben een verkoelende werking, maar zijn weer afhankelijk van de beschikbaarheid van water in de ondergrond of de nabijheid van open water, zoals een singel. Op basis van een literatuurstudie zijn ook subjectieve, psychologische factoren vastgesteld. De objectieve koeltefactoren en subjectieve psychologische factoren voor een fijn verblijf, zijn in een focusgroepdiscussie voorgelegd aan experts van de gemeente Rotterdam. Op basis van de discussie is er een onderbouwde keuze gemaakt voor een selectie van de vijf belangrijkste koeltefactoren en de vijf belangrijkste factoren voor verblijfskwaliteit. De resultaten van de focusgroepdiscussie met de experts zijn weergegeven in tabel 3.
Tabel 1. Shortlist belangrijkste koeltefactoren volgens experts
Wensen van gebruikers in het Oude Noorden
Om de voorkeuren voor de inrichting van koele plekken van de gebruikers in de wijk Oude Noorden te kunnen bepalen, is een enquête ontwikkeld. De vijf belangrijkste koeltefactoren en de vijf meest effectieve factoren voor een fijne verblijfskwaliteit uit de discussie met experts (zie tabel 1), zijn gebruikt als basis voor de enquête. Er zijn 30 enquêtes op straat afgenomen op verschillende dagen in juni en juli, waarop de gemeten temperatuur hoger dan 25oC was, te weten 24 juni, 2 juli en 4 juli 2025, tussen 11:00 en 15:00 uur.
De 30 respondenten waren van verschillende leeftijden, tussen 20 en 80 jaar oud. Sommigen hadden kinderen, anderen waren studenten. Onder de respondenten waren ook ouderen die alleen woonden of als stel. Verder was er een variatie in culturele achtergronden, waaronder Nederlands, Syrisch, Turks, Marokkaans, Pools, Grieks en Oekraïens. De respondenten kregen achttien vragen voorgelegd die ze met een Likertschaal konden beantwoorden (1 = helemaal niet belangrijk – 5 = zeer belangrijk). De enquêtes zijn ingevuld op basis van gesprekken tussen bewoners en onderzoekers op straat. Deze werkwijze is bewust gekozen om te kunnen controleren of de respondent de vragen goed begreep en een score gaf op basis van zijn of haar eigen beleving. De enquêtevragen met de resultaten van de Likertschaal zijn weergegeven in tabel 2.
Tabel 2. Enquêteresultaten gebruikers Likertschaal
Resultaten
De tien door experts geselecteerde factoren zijn gevalideerd met gebruikers en enquêtes in de wijk. Op basis hiervan zijn de beschrijvingen van de factoren aangescherpt. Zo werd bij loofbomen toegevoegd dat het om hoge bomen gaat, vanwege de grotere schaduwwerking, en bij inheemse beplanting is de wens van variatie in kleur en soort opgenomen. Om de meetbaarheid te verbeteren zijn enkele verblijfsfactoren geherformuleerd; ‘heldere zichtlijnen’ is vervangen door ‘de koele plek is zichtbaar en ligt niet afgeschermd of verborgen door bomen of obstakels’, en ‘privacy’ is geschrapt.
Gebruikers hechten vooral waarde aan de schaduw van bomen, gevolgd door pergola’s en gebouwen. Ook voorzieningen als drinkwater, toiletten, voldoende zitplaatsen en een groene inrichting worden als belangrijk ervaren. Op basis van de gesprekken en enquêteresultaten zijn de definitieve lijsten met koelte- en verblijfsfactoren vastgesteld. (tabel 3 en 4). Zes van de tien koeltefactoren en twee van de negen belevingsfactoren zijn direct afhankelijk van de aanwezigheid van water.
Tabel 3. Eindlijst koeltefactoren met score (gebruikersenquête)
Tabel 4. Eindlijst fijne verblijfsfactoren met score (gebruikersenquête)
Beoordelingsinstrument
Op basis van literatuuronderzoek en input van experts en gebruikers is een beoordelingslijst opgesteld. Per criterium wordt een gewogen score van 0, 0,5 of 1 toegekend. Het instrument maakt verbeterpunten inzichtelijk en berekent een totaalscore waarmee koele plekken met elkaar kunnen worden vergeleken. De scorelijst voor koele buitenplekken is weergegeven in tabel 5 en is te downloaden als spreadsheet, waarbij de gebruiker zelf de scores kan invullen [14].
Tabel 5. Scorelijst koele buitenplekken
Praktijktest Noordsingel en Pijnackerplein
Op de Koele Kaart van het Rotterdams Weerwoord worden de Noordsingel (afbeelding 3) en het Pijackerplein (afbeelding 4) worden aangeduid als koele buitenplekken. Met het Beoordelingsinstrument Koele Plekken kan worden vastgesteld hoe koel en aantrekkelijk beide locaties zijn en waar verbetering mogelijk is.
Noordsingel
De Noordsingel is een waardevolle koele plek in het Oude Noorden, dankzij de combinatie van de aanwezigheid van open water, volwassen bomen en veel groen. Met een score van 59% valt de locatie in de categorie matig tot redelijk. Water en schaduw zorgen voor verkoeling en maken de singel aantrekkelijk voor wandelen en verblijf. Het gebruikscomfort wordt echter beperkt door een gebrek aan zitplaatsen, banken die volledig in de zon staan, de trambaan, verharding en oevers die door hoge waterstanden niet altijd bruikbaar zijn. Door extra zitbanken zowel in de zon als in de schaduw te plaatsen, kan het verblijfcomfort aanzienlijk worden verbeterd. De score stijgt daarmee naar ongeveer 75%, waarmee de locatie de kwalificatie ‘aangenaam en geschikt’ behaalt. Het volledige advies is te vinden in de spreadsheet .
Pijnackerplein
Het Pijnackerplein is een potentieel waardevolle koele plek in het Oude Noorden, dankzij de centrale ligging, goede bereikbaarheid en schaduw van grote loofbomen. Met een score van 58% valt het plein in de categorie matig tot redelijk. Het ontbreken van voldoende schaduwrijke zitplaatsen, variatie in groen, watervoorzieningen en multifunctionele gebruiksmogelijkheden beperkt echter de kwaliteit. Door meer groen en extra zitbanken in zon en schaduw toe te voegen, kan de score stijgen naar ongeveer 75%. Het plein behaalt dan de kwalificatie ‘aangenaam en geschikt’. Het volledige advies is te vinden in de spreadsheet.
Conclusie
Koele plekken zijn een belangrijke maatregel tegen stedelijke hittestress, maar het gebruik ervan wordt niet alleen bepaald door objectieve koeltefactoren zoals schaduw, groen en water. Ook toegankelijkheid, comfort en gebruikersbeleving zijn essentieel voor daadwerkelijk gebruik. Het ontwikkelde beoordelingsinstrument maakt inzichtelijk waar bestaande koele plekken tekortschieten en biedt handvatten voor gerichte verbetering. Daarbij blijkt water een sleutelrol te spelen, zowel voor de verkoelende werking als voor het behoud van groen en schaduw. Effectieve koele plekken vragen daarom om een integrale benadering waarin water, vergroening en gebruikersbehoeften samenkomen. Alleen dan zijn koele plekken niet alleen koel, maar ook aantrekkelijk, en zullen bewoners van warme wijken ze gebruiken tijdens een hittegolf.
Het volledige onderzoek ‘Koele plekken in Rotterdam: kwantificering van objectieve en subjectieve factoren van ontwerp en evaluatie’ is beschikbaar via de website van het Rotterdams Hittelab [17].
Samenvatting
Water is een cruciale factor in het beperken van hittestress in steden, zowel vanwege het verkoelende effect als vanwege de bijdrage aan de beleving, aantrekkelijkheid en het onderhoud van deze locaties. Het gebruik en de waardering van koele plekken worden niet alleen bepaald door objectieve kenmerken als temperatuur, schaduw en de aanwezigheid van water, maar ook door hoe bezoekers deze plekken ervaren. Op basis van literatuuronderzoek, expertkennis en gebruikersenquêtes is een beoordelingsinstrument ontwikkeld dat beide dimensies combineert. Onderzoek in Rotterdam toont aan dat veel locaties verkoeling bieden, maar dat comfort en gebruiksvriendelijkheid vaak verbetering behoeven.
REFERENTIES
1. Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (z.d.). Uitleg over Tropische dagen. https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/tropische-dagen%C2%A0, geraadpleegd op 11 juni 2026
2. Rotterdams Weerwoord (z.d.). Hitte. https://rotterdamsweerwoord.nl/opgave/hitte/, geraadpleegd op 16 juni 2026
3. Zölch, T., Rahman, M.A., Pfleiderer, E., Wagner, G., Pauleit, S. (2019). 'Designing public squares with green infrastructure to optimize human thermal comfort'. Building and Environment. 2019;149:640–54.
4. Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (2024). Zo veranderen weerextremen in Nederland 2024. https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/zo-veranderen-weerextremen-in-nederland, geraadpleegd op 14 juli 2026
5. Rotterdams Weerwoord (z.d.). Dit is het Rotterdams WeerWoord. https://rotterdamsweerwoord.nl/wie-zijn-wij/, geraadpleegd op 11 juni 2026
6. Klemm, W., Heusinkveld, B.G., Lenzholzer, S., Jacobs, M.H., Van Hove, B. (2015). 'Psychological and physical impact of urban green spaces on outdoor thermal comfort during summertime in The Netherlands'. Building and Environment. 2015;83:120–8.
7. Lin, J., Chen, S., Yang, J., Li, Z. (2024). 'Research on summer outdoor thermal comfort based on COMFA model in an urban park of Fuzhou, China'. Theoretical & Applied Climatology. 2024;155(3):2311–22.
8. Yu, B., Yang, S., Zhen, M. (2024). 'Determinants of subjective outdoor thermal comfort in an urban historic and cultural heritage landscape in Xi’an, China'. International Journal of Environmental Health Research. 2024;34(9):3112–25.
9. Beele, E., Aerts, R., Reyniers, M., Somers, B. (2024). 'Urban green space, human heat perception and sleep quality: A repeated cross-sectional study'. Environmental Research. 2024;263:120129.
10. Sodoudi, S., Zhang, H., Chi, X., Müller, F, Li, H. (2018). 'The influence of spatial configuration of green areas on microclimate and thermal comfort'. Urban Forestry & Urban Greening. 2018;34:85–96.
11. Kluck, J. et al. (2020). De hittebestendige stad. Een koele kijk op de inrichting van de buitenruimte. 2020. Hogeschool van Amsterdam..
12. Van Iersel, T., Schoor, E. (2024). Hitte. Niet openbaar werkdocument gemeente Rotterdam versie 3. 2024.
13. Rotterdams Weerwoord (z.d.). De Koele Kaart. https://rotterdamsweerwoord.nl/koelekaart, geraadpleegd op 11 juni 2026.
14. Kaffa L. (2026). Beoordelingsinstrument Koele Buitenplekken 2026. https://docs.google.com/spreadsheets/d/1nbboewvU2s0-Gc_E3TSS8036gHyVhDIy/edit?usp=sharing&ouid=103105221867708831980&rtpof=true&sd=true, geraadpleegd op 15 juli 2026
15. Google. Straatbeeld van Noordsingel (Google Earth). (foto genomen september 2024). https://earth.google.com/web/.
16. Google. Straatbeeld van Pijnackerplein (Google Earth). Foto genomen op 27 mei 2023. https://earth.google.com/web/.
17. Convergence (2025). Hittelab onderzoek 2025. https://convergence.nl/nl/hittelab-onderzoek-2025/, geraadpleegd op 14 juli 2026
