Zorgt droge zomer voor doorbraak in hergebruik van effluent?

Eén van de lessen van de droge zomer van 2026 is: hoe kunnen we zuiniger omgaan met het water dat we hebben? Gaat dat zorgen voor een langverwachte doorbraak bij één van de vele verkenningen in het land die zich richten op hergebruik van gezuiverd afvalwater uit de rioolwaterzuiveringen?

Geschreven door Wim Eikelboom

“Deze zomer zagen we gebeuren wat al heel lang op papier staat, namelijk dat er een zoetwatertekort kan ontstaan als gevolg van klimaatverandering. De klimaateffecten van droogte en watergebrek waren hier in Noord-Brabant pijnlijk voelbaar. Toch loosden we dagelijks enorme hoeveelheden gezuiverd afvalwater rechtstreeks in de Maas. Dat is toch zonde.”

Aan het woord is Ferdinand Kiestra van Waterschap Aa en Maas in Noord-Brabant. Hij hoort bij de koplopers in de Nederlandse waterwereld die zich inzetten om effluent beter te benutten. Kiestra is betrokken bij twee trajecten in het land gericht op hergebruik van afvalwater: De Ultieme Waterfabriek waarin drinkwaterbedrijven en waterschappen onderzoeken hoe gezuiverd rioolwater een bron kan zijn voor de drinkwaterproductie én een project om in het Land van Cuijk – één van de meest droogtegevoelige plekken van de provincie – afvalwater niet langer weg te spoelen, maar slim te benutten voor meerdere toepassingen.

De Ultieme Waterfabriek is een samenwerkingsproject van drie drinkwaterbedrijven, negen waterschappen, KWR, STOWA en NieuWater BV. Het startte in december 2023 en eind volgend jaar worden officieel de resultaten opgeleverd. Drinkwaterbedrijven waren aanvankelijk schuchter over hergebruik van effluent. Dat tij is gekeerd. “We hebben de wind mee, want de productie van drinkwater staat onder druk”, vertelt Henry van Veldhuizen, die als zelfstandig expert betrokken is bij de Ultieme Waterfabriek.

‘Er is een verdringingsreeks nodig voor effluent’

“De afgelopen jaren zijn drinkwaterbedrijven, provincies e tegenaan gelopen dat de grens van de drinkwatercapaciteit is bereikt. Meer drinkwater produceren, betekent meer ruimte en meer vergunningen. Dat is nou precies waar het in Nederland vastloopt. In de Ultieme Waterfabriek onderzoeken we de mogelijkheden die effluent biedt voor verbreding van de bronnenstrategie van drinkwaterbedrijven”.

Huiver
Bij de drinkwaterbedrijven leefde huiver voor effluent, omdat het publieke draagvlak voor ‘gerecycled rioolwater’ gering zou zijn. Onderzoek van KWR lijkt het tegendeel te bewijzen. Het vertrouwen in de Nederlandse drinkwaterbedrijven is zo hoog dat de watergebruiker zich nauwelijks afvraagt wat de herkomst is van kraanwater. 

In de bestaande opstelling van NieuWater in Emmen is inmiddels aangetoond dat er betrouwbaar drinkwater gemaakt kan worden uit effluent met omgekeerde osmose en biologisch actieve kool. Ook juridisch lijkt de weg vrij om drinkwater te produceren uit effluent. Bovendien kost effluent als bron voor drinkwater evenveel als oppervlaktewater uit rivier de Maas benutten voor drinkwaterproductie. 

Eind 2027 wordt het eindrapport opgeleverd over de Ultieme Waterfabriek. Van Veldhuizen heeft goede hoop dat voor die tijd een drinkwaterbedrijf en een waterschap al de handen ineenslaan om concreet aan de slag te gaan. “De tijd is er rijp voor.”

Land van Cuijk
Ondertussen werkt het Waterschap Aa en Maas samen met provincie Noord-Brabant, landbouworganisatie ZLTO, gemeenten Maashorst en Land van Cuijk, Staatsbosbeheer, Brabants Landschap en Natuurmonumenten aan een aanpak om effluent in te zetten voor landbouw en natuur in het Land van Cuijk. “Het is een van de grootste verkenningen in ons land naar breed regionaal hergebruik van effluent. We zoeken een oplossing die economisch én ecologisch goed werkt en die opschaalbaar is”, vertelt Ferdinand Kiestra. Brabant Water is hier ook zijdelings bij betrokken. Voor de extra zuiveringsstappen maakt het waterschap gebruik van actieve kool, ozon en membranen. In totaal moet jaarlijks 8 miljoen kuub effluent beschikbaar komen.

Het algemeen bestuur van Waterschap Aa en Maas stemde vorig jaar in met een ambitieus plan om in 2036 een derde van al het gezuiverde afvalwater uit de zeven rioolwaterzuiveringen in te zetten voor hergebruik in de industrie, landbouw of als aanvulling van grondwater. Doel is om het afvalwater op te waarderen in twee kwaliteiten, legt Kiestra uit.

“Hoog is voor irrigatiewater en voor onze beken. Met omgekeerde osmose willen we aanvullend een deel van het afvalwater opwaarderen tot een nog hogere kwaliteit die benut kan worden voor infiltratie in de bodem als aanvulling op het grondwater. Op die manier bufferen we het grondwater en kunnen we het grondwaterpeil regionaal verhogen. Dan helpen we de verdrogende natuur, kunnen boeren langer onttrekken voor beregening en kan via kwelstromen het oppervlaktewater worden gevoed. Een deel kan dan beschikbaar komen als proceswater voor industrie.”

In dit traject zijn een paar hobbels te nemen. Eentje daarvan is de politieke vraag over wie in droge zomers als eerste recht heeft op het gezuiverde effluent, dat met leidingen in het gebied moet worden gebracht. “Er is een verdringingsreeks nodig voor effluent. In de zomer wil iedereen dit water en in de winter wil niemand het als het heel nat is. De verdeling van de lusten en de lasten moeten we samen regelen.” 

Norm voor infiltratie
De provincie gaat een norm bepalen voor het gezuiverde rioolwater dat in de bodem wordt geïnfiltreerd. Ook moet er nog een beslissing worden genomen wiens taak het is om de sleutelrol te spelen in hergebruik. Dat lijkt de verantwoordelijkheid te worden van het waterschap. 

De kostenverdeling van het zuiveren van afvalwater is ook nog een varkentje dat gewassen moet worden, vertelt Kiestra. “Het is een nieuwe functionaliteit die om serieuze investeringen vraagt. Moet je die rekening helemaal bij het waterschap leggen of moet je die uit de provinciale grondwaterheffing halen of met publieke gelden van de rijksoverheid?”

Het waterschap vraagt in het najaar van 2026 bij het waterschapsbestuur akkoord op de ontwerpfase voor het Land van Cuijk. “De realisatie kost ons nog zeker een aantal jaren, want mogelijk is een MER-procedure nodig voor een buistracé en er zijn allerlei vergunningen vereist. De verwachting is dat we pas op zijn vroegst in 2033 kunnen draaien.”

Kosten
Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat volgt de ontwikkelingen over het hergebruik van effluent met grote belangstelling, laat een woordvoerster weten. “Binnen de zoetwaterstrategie is dit een goed idee. Zeker gezien de droogte van deze zomer vinden we het van belang om deze aanpak van effluent verder te onderzoeken.” Het ministerie hikt wel aan tegen de kosten. “De vereiste extra zuiveringsstap en de kosten daarvan maken dat dit niet altijd de meest voor de hand liggende oplossing is.” 

‘Dat vind ik maatschappelijk een no-brainer’

Het argument hoort Ferdinand Kiestra vaker en daar is hij het niet mee eens. “Als je alle kosten van de huidige waterketen bij elkaar optelt – drinkwaterproductie, inzameling van afvalwater in de riolering en het daarna zuiveren – dan kom je op een dikke 6 euro per kuub, inclusief de vereiste extra trap voor medicijnresten. Dat is wat wij nu betalen voor water. Hergebruik van effluent kost je maar 80 cent tot een euro per kuub extra, hebben wij berekend voor het Land van Cuijk. Dus voor 15 procent extra kosten kun je het water nuttig hergebruiken. Dat vind ik maatschappelijk een no-brainer.”