Naar een optimale waternatuur bij klimaatbestendigheid

Er zijn mogelijkheden om de verbinding tussen de zee en de grote rivieren alsnog te herstellen als we zouden kiezen voor een meer oorspronkelijke, natuurlijke en robuuste kustlijn. Dit past bij een langetermijnvisie en bij samenwerken met water (Building with Nature, Nature Based Solutions), betoogt Wil Borm. "Laten we die kans grijpen."

door Wil Borm

Wil BormNatuurorganisaties streven al tientallen naar geleidelijke overgangen van zout naar zoet water. Deze zogenoemde estuariene milieus kunnen immers een grote bijdrage leveren aan de natuur, namelijk het herstel van de ecologische relaties tussen zee en rivieren. Nederland is dit ook internationaal verplicht.

Tal van pogingen zijn ondernomen. Het kwam echter niet veel verder dan het zout houden van wateren eindigend bij compartimenteringdammen die verdere zoutindring tegengaan.

Nu zoetwatertekort de eerste klimaatramp dreigt te worden en we grillig riviergedrag het hoofd moeten bieden, worden samenhang en opschaling van doorvoer, zoetwaterbuffering en noodberging van levensbelang. Natuur is dan wel heel belangrijk, toch blijven de hoofddoelen van het Deltaprogramma, waterveiligheid en zoetwatervoorziening, koersbepalend.

Wat nu te doen?

Wat voorafging
Ontwatering, turf- en zoutwinning veroorzaakten een bodemdaling die vier keer sneller ging dan de zeespiegel steeg. Nederland werd het laagstgelegen land aan zee. De Noordzee drong door de zandige kust met wadden en zeegaten en de overgangen van zout naar zoet, werden van de kuststrook verdreven tot ver in het binnenland. Tenslotte zijn ze verdwenen.

Het land dat tot beneden de zeespiegel daalde ging verloren of werd bedijkt. Alleen wanneer men aansloot bij wat de natuur al van plan was, lukte het om met schop en kruiwagen gebieden veilig te stellen of te herwinnen.

De eeuwenlange strijd tegen de zee werd beslecht door de Zuiderzeewerken en de Deltawerken. Voortbouwend op ons landelijk waterbeheersysteem kunnen we nog vele meters zeespiegelstijging aan.

Ondanks alle doorbraken en landverlies, handhaaft zich het kustfundament. Ook de oorspronkelijke kust is niet verdwenen, maar resteert in de vorm van de koppen van de Zeeuwse eilanden, de Hollandse duinenrij en de Waddeneilanden.

Geen delta
Vanwege de stroming langs onze kust spoelt alle riviersediment in zee weg en is deltavorming onmogelijk. Nederland, met name de Zuidwestelijke Delta, ziet er dan wel uit als een delta, maar is juist het tegengestelde, namelijk land aangetast door de zee. Zeeland is geen land in zee, maar zee in land.

Binnenstromend zout water brengt verzilting, stormvloeden, getij en zeespiegelstijging landinwaarts met alle risico’s van dien. Na aanhoudend hoog water in ’53 bleken opnieuw de flanken van de zeegaten het meest kwetsbaar.

Nu hoeft het onjuiste gebruik van het woord ‘delta’ niet tot averechtse maatregelen te leiden, zolang bestuurders, plannenmakers en natuurorganisaties maar beseffen dat een natuurlijke delta hier nooit haalbaar is. Een juiste beeldvorming van zowel de ontstane situatie als van de gevolgen van klimaatverandering is van belang om te komen tot uitvoerbare plannen voor het duurzaam samengaan van natuur en klimaatbestendigheid.

Migratierivieren als Nature Based Solutions
Er zijn mogelijkheden om de verbinding tussen de zee en de grote rivieren alsnog te herstellen als we zouden kiezen voor een meer oorspronkelijke, natuurlijke en robuuste kustlijn. Dit past bij een langetermijnvisie en bij samenwerken met water (Building with Nature, Nature Based Solutions).

Laten we die kans grijpen.

Met het sluiten van zeegaten vermindert de erosie van het kustfundament en herstelt de zeestroming het evenwicht. Wadden slibben op en er vormt zich een zogeheten Voordelta. Juist deze kustaangroei in de luwte van de stroming schept ruimte voor nieuwe natuur en estuariene milieus.

Met aanvullende geleidingsdammen en riffen zijn op ondiepe en aangroeiende zeevlaktes migratierivieren van tientallen kilometers te realiseren. De resterende zeegaten worden gesloten en kronkelende migratierivieren monden uit in zee. Excessen in rivieraanvoer worden opgevangen door onder meer de Haringvlietsluizen. De opkomende gebieden in zee krijgen tevens een golfbrekende functie. Dat zou kunnen op de Vlakte van de Raan, de Slikken van Voorne en het wad bij de Afsluitdijk.

Zoet water geeft biodiversiteit
Men brengt het schaarse zoete water in de Zeeuwse bodems in kaart, terwijl de omringende wateren volgens het Deltaplan al lang zoet hadden moeten zijn. Vrijwel alle water op aarde is zout. Langzaam komen we tot het besef dat klimaatbestendigheid onverenigbaar is met zoute binnenwateren. Dit vraagt om een zoutgrens zover mogelijk naar de kust. Zorg daar dan voor estuariene dynamiek.

De voordelen van zoete wateren voor de mens zijn groot, maar ook voor de natuur. Denk aan het herstel van de relaties tussen zee en rivieren, de toename van zeldzaam zoet oppervlaktewater, een zoete kraamkamer voor de zee, nieuwe natuur aan de zeezijde en de bijdrage aan de biodiversiteit.

Trekvissen, broedvogels en tal van pioniers gaan er opzienbarend op vooruit en voor trekvogels komen er nieuwe foerageergebieden op opkomende en droogvallende platen. Verbinding van de binnenwateren en doorstroming zorgen tenslotte voor een betere waterkwaliteit.

De herijking van het Deltaprogramma in 2026 is nodig om de neuzen dezelfde toekomstgerichte kant uit te zetten voor een Nederland dat in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust is. Ze brengt noodzakelijke bestuurlijke keuzes in beeld om de opgaven aan te pakken.

Voor de herziening van de beheerplannen van de betreffende Natura 2000-gebieden is dit een gouden kans om zich te richten op natuurontwikkeling, op het voordeel van de noodzaak. Het verleden komt niet terug. Go with the flow!

Wil Borm is verbonden aan de Adviesgroep Borm & Huijgens