Welke invloed hadden en hebben water, bodem en klimaat op de geschiedenis en toekomst van Bergen op Zoom en de Brabantse Wal? En hoe zal men in de toekomst in deze regio moeten leven met water? Daarover gaat de nieuwe vaste tentoonstelling Tussen Vesting & Delta, die op 10 september zal worden geopend in museum het Markiezenhof.
Met de expositie wil het Markiezenhof – ooit het stadspaleis van de heren en markiezen van Bergen op Zoom – bezoekers laten ervaren hoe de ligging van de vestingstad op de grens tussen zand- en kleigrond (de Naad van Brabant) en op de grens van zout en zoet water al eeuwenlang invloed heeft op de ontwikkeling van de stad.
Water heeft in die geschiedenis een belangrijke rol gespeeld als verdedigingswapen, om Bergen op Zoom (en daarmee de handelsroute van Zeeland naar Holland) te beschermen tegen aanvallen van de Spanjaarden, Fransen en Belgen. Vanaf 1628 gebeurde dat met de West-Brabantse Waterlinie, onderdeel van de latere Zuiderwaterlinie: de langste aaneengeschakelde linie van vestingsteden, forten en inundatiegebieden van Nederland.
Zo werd het landschap tussen Bergen op Zoom, Tholen en Steenbergen tussen 1628 en 1832 met enige regelmaat als inundatiegebied gebruikt. Wanneer een vijand naderde, werd het gebied onder water gezet met het (zoute) water uit het Volkerak. Ten zuiden en oosten van Bergen op Zoom gebeurde de inundatie juist met zoet water.
Tussen Vesting & Delta wordt een interactieve tentoonstelling waar men deze geschiedenis kan ervaren met bijvoorbeeld een ‘verdedigingsgame’. De tentoonstelling is volgens het Markiezenhof voor jong en oud, en voor liefhebbers van cultuur, historie en natuur.
Met verhalen van onder andere Margot Ribberink (meteoroloog, klimaatexpert en voormalig weervrouw bij RTL), Erik de Jonge (boswachter bij Brabants Landschap) en Astrid Sy (historica en schrijfster) wil het museum duiden hoe water, bodem en klimaatverandering het landschap in het verleden en in de toekomst beïnvloeden.
De tentoonstelling wordt gezien als nieuwe stap in de ontwikkeling van het Markiezenhof tot toegangspoort van het UNESCO Global Geopark Schelde Delta, en sluit aan bij de doelstellingen van het Vlaams-Nederlandse Interreg-programma (Be)Leefbare Schelde. Dit programma heeft als doel om een breed publiek bekend te maken met de cultuurhistorische geschiedenis en toekomstige uitdagingen van het Schelde-estuarium.
De opening van de tentoonstelling is op donderdag 10 september om 19:30.
MENNO VAN COEHOORN
De vesting van Bergen op Zoom geldt als het meesterwerk van de vestingbouwkundige Menno van Coehoorn (1641–1702). In het rampjaar 1672 werd de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden aangevallen door Engeland, Frankrijk en de bisdommen van Münster en Keulen. Volgens het gezegde was ‘het volk redeloos, de regering radeloos en het land reddeloos’. Eind 17e eeuw kwam er meer aandacht voor de landsverdediging, en kreeg Van Coehoorn van de Raad van State opdracht om een aaneengesloten waterlinie te ontwerpen die vijanden bij de grens van de republiek moest tegenhouden.
Van Coehoorn smeedde daarop de vestingen tussen Bergen op Zoom en Grave en de daarbijbehorende versterkingen en hun ommelanden aaneen tot één linie. Deze zogeheten Zuiderfrontier, waarvan de aanleg in 1701 begon, is onderdeel van wat we nu de Zuiderwaterlinie noemen.
Wie het interessant vindt om te weten hoe indertijd geredeneerd werd over vestingbouw en waterlinies, kan overigens ook een tijdreisje maken door Van Coehoorns boek ‘Nieuwe vestingbouw op een natte of lage horisont […] alsmede hoe men tegenwoordig langs een Zee of Rivier Fortificeert’ uit 1685 te lezen. Dit – in Van Coehoorns eigen woorden – ‘tractaatje’, oorspronkelijk opgedragen aan de ‘doorluchtige prins’ Henrik Casimir en ‘de liefhebbers der vestingbouw’, is in 2025 – 340 jaar na dato – opnieuw uitgegeven door de Britse uitgeverij Hudson Street Press, van Penguin Books.
(Beeld: collectie Rijksmuseum via Wikimedia Commons)
