Op het Deltacongres in Breda hield Co Verdaas een stevige maar hoopvolle boodschap voor de aanwezigen uit de watersector en daarbuiten. Zijn kernpunt: de delta is een levend systeem, de grenzen aan de maakbaarheid komen in zicht en de verschuiving van hoofdwatersysteem naar regio’s en ruimtelijke keuzes is onomkeerbaar. "We lopen tegen de grenzen aan van de maakbaarheid."
“Het Deltacongres was opnieuw razendsnel volgeboekt, en dat zegt iets over de betrokkenheid die er in het land is”, opende hij. Tegelijk viel hem iets anders op: “De zaal is aan het verkleuren. We zijn allang niet meer alleen onder waterbeheerders.” Steeds meer partijen uit de maatschappelijke en private hoek schuiven aan, net als mensen uit andere domeinen, 'het ruimtelijk domein voorop'. Voor Verdaas is dat een bevestiging dat 'klimaatadaptatie werkelijk iedereen gaat raken'.
Centraal in zijn toespraak staat de tweede herijking van het Deltaprogramma: een fundamentele herziening van de uitgangspunten. Verdaas noemt het nadrukkelijk het verhaal van de hele deltagemeenschap. Die herijking moet beoordelen 'of we nog met de goede dingen bezig zijn, op de goede manier'. Volgend jaar gaat het onderwerp via het kabinet naar de Eerste en Tweede Kamer.
Verdaas plaatst de huidige opgaven expliciet in historisch perspectief. Hij herinnert aan de tijd dat we 'duizenden jaren onbeschermd leefden', met terpen als vroege vorm van bescherming. “Een strategie die we in zekere zin nog steeds toepassen - denk aan de Overdiepse Polder.”
'De impact van water beperkt zich niet tot een storm, de economische en sociale nasleep is minstens zo bepalend'
Met de komst van de waterschappen zijn we water systematischer gaan “kneden, beheersen, controleren”. Dat bracht veiligheid en welvaart, “maar het is niet altijd goed gegaan”. Hij verwijst naar de watersnoodramp van 1825. “Een vergeten ramp.” Uit die ramp zijn lessen te trekken die ook nu relevant zijn. In Friesland vielen relatief weinig slachtoffers door terpen, bootjes en weerbaarheid. De les: “De impact van water en klimaat beperkt zich niet tot het moment van de storm of de overstroming. De economische en sociale nasleep is minstens zo bepalend.”
Voor Verdaas onderstreept dit dat leven met water 'niet alleen een technische of fysieke opgave is. Het is ook mentaal, cultureel, identitair. Daar hoort een ander discours bij, een ander narratief'. Een belangrijk thema in de toespraak zijn de grenzen aan de maakbaarheid. “We komen uit een fase waarin we dachten: we hebben alles onder controle. Dat heeft veel vertrouwen opgeleverd. Maar inmiddels lopen we tegen grenzen aan. Grenzen van wat je met techniek alleen nog kunt oplossen.”
Tegelijk laat hij zien dat ook de manier waarop we ons organiseren voortdurend verandert. “Nu hebben we er 21. In 1850 waren dat er zo’n 3.500. In 1950 nog 2.600.” Niet als pleidooi voor verdere opschaling, benadrukt hij, maar als illustratie dat governance, kennis, materiaal en partnerschappen “nooit gestold” zijn. “We moeten dus niet alleen praten over de inhoud - wat komt er op ons af, wat vraagt dat? - maar ook over de vraag: hoe gaan we dat organiseren?”
Lof voor Hoogwaterbeschermingsprogramma
Bij de drie hoofdopgaven van het Deltaprogramma begint Verdaas bij waterveiligheid. “De conclusie op basis van de kennis van nu is: de gekozen aanpak is voorlopig goed. Daar gaan we mee door.” Hij prijst het Hoogwaterbeschermingsprogramma: “Er wordt gevraagd tempo te maken - want er is een harde deadline - en tegelijk om steeds weer te reflecteren: is dit ook de slimste ingreep na 2050? Die combinatie van rennen en reflecteren vind ik applaus waard.”
Tegelijkertijd ziet hij dat de sector al verder kijkt dan alleen dijkhoogte en -sterkte. “We kijken naar andere concepten, oplossingen die de afvoerverdeling en erosie beïnvloeden en die beter passen bij de lange termijn. We kijken naar het ruimtebeslag dat toekomstige versterkingen vragen.”
Lange-termijn systeemkeuzes - een 'nieuwe generatie deltawerken' - worden in deze herijking nog niet gemaakt, maar zijn onvermijdelijk bij een volgende. “Ergens voel je wel aankomen dat het niet realistisch is om de komende 10 à 20 jaar ‘alle ballen in de lucht’ te blijven houden. Dat heeft een prijs, ook economisch.” Voor het zoetwatersysteem begint Verdaas nadrukkelijk stroomgebied-breed. “Elke druppel die valt of niet valt in het stroomgebied van Rijn, Maas, Eems en Schelde heeft consequenties voor wat wij hier te veel of te weinig aan water hebben.”
'De verzilting zal toenemen. Die trend kunnen we niet helemaal stoppen'
Bij laagwater is zijn boodschap onaangenaam maar helder: “De verzilting zal toenemen.” Innovaties als smallere afvoeren en drempels helpen, maar 'de interactie tussen zee en lage afvoer geeft de verzilting simpelweg een duw in de rug'. "Die trend kunnen we niet helemaal stoppen.”
Over het IJsselmeer zegt hij: “Met een peilopzet van 30 à 40 centimeter kunnen we binnen de huidige kaders veel faciliteren. Maar ook dan levert dat in een lange, droge zomer niet genoeg water op om aan de bestaande vraag te voldoen.” Verdaas benoemt enkele grote knooppunten in het hoofdwatersysteem. Over Centraal Holland en gemaal IJmuiden zegt hij: “In 2050 - en dat is over 25 jaar - is spuien onder vrij verval daar niet meer mogelijk. Dat is psychologisch ook een stevige boodschap.” Tegelijk is er meer ruimte voor waterberging nodig, met een ordegrootte van '2 miljard euro voor één gemaal'.
In de Rijn-Maasmonding en de Zuidwestelijke delta ziet hij dat de Nieuwe Waterweg voorlopig open kan blijven, maar dat de verzilting doorzet en er minder water is om de Lek en Hollandse IJssel door te spoelen. Verdaas verwijst naar de discussie over een wisselpolder en het voorbeeldproject in de Eems-Dollard. “Hoe meer we kunnen oefenen - denken en doen hand in hand - hoe beter we zijn toegerust op de toekomst.”
Een belangrijke verschuiving in de herijking is die naar de regio. “Met de vraagstukken waar we nu voor staan, en met een klimaat dat extremer wordt, kunnen we niet meer alles faciliteren zoals we dat dachten te kunnen. Dat heeft forse gevolgen. Daarom verschuift de nadruk in deze herijking nadrukkelijk naar de regio.”
Het Zonnetje voor Boer in Natuur
Het project Boer in Natuur heeft op het Deltacongres de verkiezing van Het Zonnetje gewonnen. Het project in Uden kreeg de meeste stemmen van de 1.400 bezoekers van het congres.
Wilco de Zeeuw kreeg de prijs overhandigd. Zijn initiatief is gericht op natuurinclusieve, regeneratieve landbouw in het natuurgebied de Maashorst, Noord-Brabant. Doel van het project: ontwikkelen van een gevarieerd en duurzaam voedsellandschap van 22 tot 25 hectare, waarin onder andere noten, bessen, fruit, graan, groente, zuivel, eieren en vlees worden geproduceerd met zo min mogelijk gebruik van kunstmest.
De andere genomineerde projecten waren ‘Bodem voor de buurt – Amsterdam Noord’ dat zich richt zich op het verbeteren en benutten van de bodemkwaliteit in stedelijke wijken van Amsterdam-Noord en het project 'Meerlaagsveiligheid – Dordrecht' waarin het vergroten van de waterveiligheid van het Eiland van Dordrecht centraal staat.
LEES OOK
H2O Actueel: Verkiezing Het Zonnetje: drie projecten gericht op leven met water in de praktijk
