Uit onderzoek op basis van kaarten, luchtfoto’s en bestemmingsplannen van de Volkskrant blijkt dat tussen 2017 en 2024 meer dan 30.000 sloten in agrarisch gebied zijn gedempt. Een aanzienlijk deel daarvan lag in gebieden waar dat niet zonder vergunning mag. Daarmee verdween een belangrijk onderdeel van het Nederlandse landschap en watersysteem.
Dat sloten verdwijnen, gebeurt volgens de krant meestal zonder grote machines of zichtbare ingrepen. Een sloot wordt dichtgegooid met zand, grond of puin, waarna het perceel een vlak geheel vormt. Voor boeren kan dat praktische voordelen hebben. Grotere landbouwmachines manoeuvreren makkelijker over grotere, aaneengesloten percelen en elk stukje extra landbouwgrond telt.
Zelfs een paar procent extra grond kan economisch verschil maken. Een sloot betekent immers dat er land verloren gaat en dat machines om watergangen heen moeten werken. Bovendien maken nieuwe regels rondom waterkwaliteit het gebruik van landbouwgrond direct langs sloten ingewikkelder. Sinds 2023 mogen boeren in zogeheten bufferstroken langs sloten geen mest of gewasbeschermingsmiddelen meer gebruiken. Dat kan dempen aantrekkelijker maken.
Wat voor de individuele boer een praktische aanpassing is, kan op grotere schaal gevolgen hebben. Sloten spelen een rol in het afvoeren en vasthouden van water en vormen bovendien leefgebied voor tal van planten en dieren. Als ze verdwijnen, verandert niet alleen het landschap, maar ook het functioneren van het watersysteem.
Schemerzones
Opvallend in het onderzoek is dat veel van de verdwenen sloten in een bestuurlijke schemerzone liggen. Grote watergangen vallen onder het beheer van waterschappen, maar veel kleine sloten niet. Die vallen onder gemeenten, provincies of andere instanties. Met zoveel betrokken partijen blijkt vaak onduidelijk wie verantwoordelijk is voor toezicht en handhaving.
Die versnippering leidt ertoe dat overtredingen soms nauwelijks worden opgemerkt. In verschillende gemeenten blijken aanzienlijk meer sloten te zijn verdwenen dan waarvoor vergunningen zijn verleend. Gemeenten wijzen daarbij soms op beperkte capaciteit of op planologische ontwikkelingen in het gebied.
In sommige gebieden leidt het verdwijnen van sloten tot discussie tussen boeren, bestuurders en natuurorganisaties. Boeren wijzen op praktische en economische redenen om sloten te dempen. Tegelijkertijd benadrukken ecologen en landschapsbeheerders dat sloten onderdeel zijn van eeuwenoude landschapsstructuren.
Het contrast wordt zichtbaar in verschillende regio’s. In delen van het land worden sloten zonder veel ophef gedempt, terwijl andere gebieden juist proberen hun karakteristieke slootpatronen te beschermen. In het Groningse Middag-Humsterland bijvoorbeeld wordt al jaren geprobeerd de historische verkaveling met kronkelende sloten te behouden. Daar wordt per sloot bekeken of demping mogelijk is, al verdwijnen ook daar soms watergangen ondanks bescherming.
Reactie Unie van Waterschappen
De UvW kan niet op de specifieke bevindingen van de Volkskrant ingaan, mede omdat het de overwegingen in de genoemde situaties niet kent, maar kan wel een algemene reactie geven. Een woordvoerder benadrukt dat veranderingen in het slotennetwerk altijd zorgvuldig moeten worden afgewogen. “Sloten zijn een belangrijk onderdeel van het Nederlandse watersysteem: ze helpen bij de afvoer van water bij hevige regen (bijvoorbeeld als gevolg van steeds extremer weer), het vasthouden van water in steeds drogere periodes en spelen een rol voor biodiversiteit en waterkwaliteit.”
Volgens de woordvoerder is het daarom belangrijk dat er zicht blijft op wat er met sloten gebeurt. “Het is belangrijk dat er goed zicht is op waar sloten verdwijnen en dat er ook daadwerkelijk toezicht is op naleving van de regels. Over het algemeen geldt dat watergangen niet zomaar gedempt mogen worden en dat hiervoor toestemming nodig is. Dan kan getoetst worden of het dempen van sloten past in het beleid en geen nadelige gevolgen heeft voor het watersysteem of de biodiversiteit.”
