ATKB experimenteert met nieuw Kreeftenscherm om rivierkreeften uit oeverzone te weren

Een onderwaterscherm dat aan de oeverzijde zo ruw is dat je er als rivierkreeft prima overheen kan klimmen, maar aan de andere zijde zo glad dat je niet meer kan terugkeren naar je geliefde oever, en overgeleverd raakt aan predatoren in het open water. Een nachtmerrie voor invasieve rivierkreeften, een uitkomst voor waterbeheerders? We spraken erover met adviesbureau ATKB, de ontwikkelaar van dit nieuwe Kreeftenscherm. 

“We werken bij ATKB sinds ongeveer 2009 intensief aan de rivierkreeftenproblematiek”, vertelt Yannick Janssen, projectleider en aquatisch ecoloog bij ATKB. “Wat we vanuit ons eerdere onderzoek en de literatuur al wisten is dat rivierkreeften nachtactief zijn en overdag graag in de veiligheid van een oever verblijven. Daar graven ze holletjes, of verblijven ze in de beschutte omgeving van boomwortels of andere vegetatie. De afgelopen jaren hebben we dat in Nederland ook aangetoond door de kreeften met onderwatercamera’s te bestuderen. We zien ze rond de avondschemering naar het open water trekken om te foerageren, waarna ze rond de ochtendschemer weer terugtrekken naar de oever.”

“Dat bracht ons op het idee om in te spelen op dit soortspecifieke migratiepatroon. Wat we met het Kreeftenscherm voornamelijk willen beschermen zijn de oevers: daar richten de kreeften de meeste schade aan. Daarom hebben we nagedacht hoe we het gedrag van de kreeften kunnen gebruiken om ervoor te zorgen dat ze wél vanuit de oever naar het open water kunnen, maar niet meer kunnen terugkeren.”

Acrobaten
En zo ontstond het Kreeftenscherm: een verticaal scherm van zo’n 30 tot 40 centimeter hoog, dat parallel aan een oever onder water geplaatst wordt. Aan de oeverzijde heeft het scherm een ruw oppervlak; aan de kant van het open water een glad oppervlak. 

“Rivierkreeften zijn onder water echt acrobaten”, zegt Janssen. “Ze kunnen overal overheen klimmen als ze maar een beetje houvast hebben. Die ruwe kant kunnen ze dus overheen, maar de gladde zijde niet. Op die manier drijf je de kreeften vanuit oevers naar open water. We verwachten dat de initiële stressreactie en de hogere blootstelling aan predatoren in open water drukfactoren voor een kreeftenpopulatie zullen zijn. Dat kan het ecosysteem van een watergang helpen om weer een natuurlijk evenwicht te herstellen. Zonder dat je daar kreeften voor hoeft te vangen, en dus zonder bijvangst.”

Zal biologische aangroei op de gladde zijde van het scherm na verloop van tijd niet aanknopingspunten bieden om er alsnog op te klimmen? “Dat zou inderdaad kunnen gebeuren”, denkt Janssen, “maar het scherm is niet bedoeld om jaren in het water te laten staan. Waarschijnlijk zal het zich vooral lenen als tijdelijke maatregel, bijvoorbeeld om pas aangelegde natuurvriendelijke oevers te beschermen.”

Wegvangen
“Het Kreeftenscherm is ook ontstaan vanuit het besef dat wegvangen niet altijd een duurzame maatregel is”, vertelt projectadviseur aquatische ecologie Nadine Bleile. “Vangen kan onderdeel van een geschikt maatregelenpakket zijn, maar staat niet bovenaan de lijst. Vangen staat lager op de maatregelenlijst dan bijvoorbeeld het verlagen van de nutriëntenbelasting. Rivierkreeften planten zich namelijk ontzettend snel voort, waardoor je met wegvangen een enorme arbeidsinspanning moet leveren om resultaat te boeken. Vervolgens kan een populatie, zodra je met vangen stopt, al na 1 à 2 jaar weer het oude niveau bereiken.”

Uit eerder onderzoek heeft ATKB weliswaar kunnen concluderen dat het in middelgrote wateren, kleiner dan ongeveer 10 hectare, haalbaar is om 80 tot 90 procent van een kreeftenpopulatie binnen één groeiseizoen te reduceren. “Maar dat alleen wegvangen op de langere termijn geen zoden aan de dijk zet, hebben we inmiddels ook al meermaals mogen aantonen”, aldus Bleile. “Dat maakt ook dat steeds meer waterbeheerders zich afvragen: is het ons waard om er zoveel duizend uur op in te zetten, terwijl we nog geen compleet zicht hebben of wegvangen bijdraagt aan een blijvende beheersing van de kreeftenpopulatie?”

Natuurvriendelijke oevers
“We hebben niet de illusie dat we met het Kreeftenscherm dé oplossing hebben om rivierkreeften helemaal te laten verdwijnen uit een watergang”, benadrukt Janssen. “Maar het kan wel een extra drukfactor opleveren. En als je meerdere drukfactoren kan stapelen, zou je er in ieder geval voor kunnen zorgen dat een populatie binnen de perken blijft, om oevers en ander waterleven te beschermen.”

Primair is het doel van het Kreeftenscherm dan ook om de kreeftendichtheid in de oeverzone te verlagen, zodat vegetatie de kans krijgt om beter te wortelen en te groeien. “Een toepassing waar je aan zou kunnen denken is de bescherming van pas aangelegde natuurvriendelijke oevers”, zegt Janssen. “Op het moment dat daar rivierkreeften in gaan zitten vertraagt de ontwikkeling van de oever, terwijl juist het wortelen en groeien van emergente vegetatie zoals riet of lisdodde superbelangrijk is om de oever stabiel te houden.”

Dat zo’n oever zich goed kan ontwikkelen is bovendien belangrijk voor de vissoorten die rivierkreeften eten, en voor vissoorten die een positieve invloed hebben op de KRW-score van veel wateren, vult Bleile aan. “Op die manier hopen we het watersysteem een boost te geven om zelf weer in balans te komen.”

Input van waterbeheerders welkom
Naast de tijdelijke bescherming van natuurvriendelijke oevers verwacht ATKB dat het Kreeftenscherm ook breder zou kunnen worden ingezet. “We denken bijvoorbeeld ook aan het beschermen van kwetsbare oevers in veengebieden”, aldus Janssen. “Maar we zijn echt nog aan het uitvinden welke maatregelen het beste werken in welke wateren, en het scherm is nog geen uitgekristalliseerd product. We horen dan ook graag van waterbeheerders hoe zij erover denken, en welke mogelijkheden of risico’s zij zien.”

Het ‘ultieme doel’ is volgens Janssen dat waterbeheerders de stappen kunnen volgen zoals die in het landelijk Afwegingskader Rivierkreeften staan. “Oftewel: per locatie kijken wat er mogelijk is, aan de hand van vragen als: Komen hier soorten voor die extra bescherming nodig hebben? Zijn hier kwetsbare habitattypen aanwezig? Wat moeten we hier doen voor de KRW-doelstellingen? Op die manier kan je per beheergebied een prioritering maken van de meest urgente watergangen en de maatregelen die daarbij passen.”

Proeflocaties
De resultaten van de eerste tests met een prototype zijn veelbelovend, aldus Janssen en Bleile. Op twee proeftrajecten in de Molenpolder – een natuurgebied bij Maarssen, provincie Utrecht – werd tweemaal 50 meter aaneengesloten Kreeftenscherm geplaatst om de oever af te sluiten. Na enkele weken bleek de relatieve kreeftendichtheid in de oeverzone zo’n 40 tot 50 procent te zijn geslonken ten opzichte van referentielocaties. 

Vormt het scherm op wat voor manier dan ook nog een belemmering voor andere soorten? “Doordat het scherm niet zo hoog is, kunnen vissen er altijd overheen zwemmen, maar vervolgonderzoek moet inderdaad nog uitwijzen of het scherm effecten op andere soorten heeft. Ook moet daaruit blijken hoe effectief het Kreeftenscherm op grotere schaal en op de lange termijn is.” Deels zal dit onderzoek intern worden uitgevoerd (“waar we nog stagiaires voor willen aantrekken”), deels in pilotvorm met waterbeheerders. 

Schonen van sloten
Volgens Janssen zouden vele kilometers scherm per dag geplaatst kunnen worden en is het een eenmalige ingreep. “Al met al is het een stuk minder arbeidsintensieve maatregel dan het legen van vangtuigen, waarbij je iedere week weer terug naar dezelfde plek moet.”

Ook is het scherm waarschijnlijk geschikt voor alle soorten waterbodems. “Het belangrijkste is dat de onderkant goed aansluit bij de bodem, anders kruipen de kreeften gewoon onder het scherm door. Dat zagen we ook op onze filmbeelden bij de eerste proefopstellingen. Daarom is het scherm zo gemaakt dat het flexibel genoeg is om de natuurlijke contouren van de bodem te volgen. Ligt er een takje of een hobbel, dan vouwt het materiaal zich daar gewoon overheen.”

Wel is er een “reële kans” op schade aan het scherm als een waterschap een sloot zou schonen waar onderwater een rij Kreeftenschermen staat. “Dat is iets wat bij een waterschap goed afgestemd zou moeten worden met de afdeling beheer & onderhoud. En veel waterbeheerders hoor je gelukkig al steeds vaker of we niet moeten kijken naar een andere manier voor het schonen van watergangen, vanuit het idee om meer vegetatie in de oeverzone te laten staan.”

Op 8 oktober organiseert ATKB een webinar over het Kreeftenscherm. Aanmelden kan door een e-mail te sturen naar Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.. 

LEES OOK
H₂O Actueel: Koken met invasieve exoten – Bon appétit, of beter van niet?
H₂O Actueel: Naturalis: ook de zeekomkommer en het wadslakje willen graag een fanclub
H₂O Actueel: Landelijk Aanvalsplan Invasieve Exoten aangeboden aan Tweede Kamer
H₂O Actueel: Rijnland wint van rivierkreeft met natuurvriendelijke oevers
H₂O Actueel: Wetterskip wil met Friese visdeurbel ook rivierkreeften ondervangen